Groninger effect ripple effect

In een radio-interview met Leo Sonneveld op 30 mei werd door Andrew Makkinga van NPO 1 een nieuw begrip geïntroduceerd: “het Groningen-effect”. Hiermee wordt bedoeld dat burgers van links tot rechts zich verenigen tegen de gasboringen als gevolg van de manier waarop de overheid de Groningers in praktijk heeft beschermd: niet. Dit voorbeeld van een onbetrouwbare overheid zoals blijkt uit de “Groningse toestanden” leidt tot collectief verzet: burgers, belangengroepen en lokale overheden komen unaniem in het geweer tegen de grote belangen van de oliemaatschappijen en onze nationale overheid. Na Terschelling en Woerden heeft nu ook de gemeente Gouda raadbreed besloten dat het Groene Hart ongemoeid moet worden gelaten en “het gas in de grond te houden”.

De burger is vogelvrij

De burger verliest het vertrouwen in de overheid zodra blijkt dat deze de burger niet of onvoldoende beschermt. In conflicten waarin (grote) economische belangen zijn gemoeid trekt de burger aan het kortste eind. In de zaak NAM versus de Groningse burger merkt de burger dat zijn klachten over de schade aan huizen, zijn financiële situatie en zijn persoonlijk welzijn niet serieus worden genomen (terwijl de wet formeel de veroorzaker van mijnbouwschade aansprakelijk stelt). Op het eerste gezicht is zo’n uitspraak moeilijk hard te maken, want de overheid, de NAM, de instituties, de deskundigen, enz., spreken mooie woorden, maar het venijn zit ‘m in de werking van het hele democratische bestel waarbij de “zwakke belangen” (zoals het SCP dat duidde in het essay Niet buiten de burger rekenen) niet of maar ten dele worden vertegenwoordigd en uiteindelijke onvoldoende invloed hebben op de besluitvorming. Dit leidt tot besluitvorming waarbij de grote economische belangen worden gediend en de belangen van electoraal oninteressante groepen burgers, het milieu of toekomstige generaties worden genegeerd en zelfs geschaad.

Wat is er met Woerden?

Leo Sonneveld is een inwoner van Woerden die zich ernstig zorgen maakt over de plannen van de Canadese oliemaatschappij Vermilion de kleine gasvelden in Nederland te exploiteren. Ook onder een deel van Woerden bevindt zich zo’n klein gasveld. Leo’s woning staat in de wijk die recht boven dat gasveld ligt: Molenvliet. Voor de oppervlakkige beschouwer handelt Leo dus uit eigenbelang. Maar er is meer aan de hand. Woerden is een voorbeeld voor de stichting die Leo samen met anderen heeft opgericht. De geplande gaswinning in Woerden is voor de stichting een casus waaraan getoetst wordt of de bestuurlijke besluitvorming integer en fatsoenlijk verloopt. Fatsoenlijk begrijpt iedereen (euh, nou ja…), het begrip integriteit behoeft enige uitleg omdat het in de praktijk in te beperkte zin wordt gebruikt. Leo’s stichting (Stichting Good Governance Monitor, gogomo.org) hanteert het begrip “integer” in de oorspronkelijke zin van het woord: “heel en ongeschonden”. Een begrip dat door de stichting in bredere zin wordt toegepast om niet alleen de (inter-) persoonlijke integriteit tussen bestuurders te toetsen, maar ook de effecten van onze democratische besluitvorming, en zelfs onze wetgeving: een rechtmatig besluit wil immers niet zeggen dat dit door benadeelde groepen als rechtvaardig wordt ervaren. Dat is namelijk het punt waar de burger, de jongeren, het milieu, belangengroepen, enz., in de praktijk niet of onvoldoende worden beschermd: er wordt rechtmatig gehandeld door vaak machtige partijen, maar “de zwakke belangen”, de minder machtige stakeholders trekken aan het kortste eind en betalen de rekening voor de economisch belanghebbenden. Wel rechtmatig, maar niet rechtvaardig en zeker niet integer omdat schade wordt afgewenteld.

Woerden wil niet, Terschelling niet, Gouda niet: gemeenten met kleine gasvelden word wakker!

De ervaringen met Vermilion in het Drentse Wapse (gemeente Westerveld) waar de gemeente een winningsvergunning heeft afgegeven, tonen aan dat de oliemaatschappij zich niet aan de regels houdt. Vermilion had aangegeven in Wapse slechts 480.000 m3 per dag te willen opboren, dus net onder de norm waarbij een Milieu Effect Rapportage (MER) verplicht wordt gesteld. Milieudefensie berekende echter dat de dagproductie van 480.000 Nm3 (= gas van 0° C) uitgedrukt in gewone m3 (= gas van 15° C) een volume heeft van meer dan 500.000 m3. In Wapse werd hieraan dus niet voldaan. Vermilion moest opnieuw een vergunning aanvragen, deze keer wel onderbouwd met een MER. Helaas geldt bij kleine putten niet de omgekeerde bewijslast zoals in Groningen, maar moeten inwoners zoals in Westerveld die schade lijden zelf bewijzen dat dat een gevolg is van de gaswinning. Gebleken is dat al bij het bekend worden van een mogelijke gaslocatie de waarde van huizen in de omgeving ervan daalt. De gemeente Westerveld heeft al in enkele gevallen om deze reden ingestemd met een lagere WOZ-waarde. (Meer voorbeelden van waardedalingen zijn bijvoorbeeld te vinden in een blogartikel van Harrie Hoek, hoofd van het bureau Eemsdelta\EZ). De gang van zaken toont aan dat de Nederlandse overheid de burger, het milieu of toekomstige generaties onvoldoende beschermt tegen de grote belangen. Dit is dus niet integer. Met het Groningen-effect tot gevolg. In het hele land verdwijnt het draagvlak als sneeuw voor de zon. Ook overheden zouden er goed aan doen hun besluitvorming te toetsen via een effectmeting onder alle stakeholders: zo kan in beeld gebracht worden wat de belangen zijn, wie de baten heeft, wie de lasten en hoe deze op een integere manier kunnen worden verdeeld. Zie gogomo.org voor een nadere toelichting.

Economische belangen stelselmatig op de eerste plaats

Wanneer overheden economische belangen (of zoals in dit geval gegarandeerde gasleverantie) stelselmatig boven het belang van de burger stellen, ontstaat frustratie en onbegrip. Wanneer de burger bij de overheid op de deur klopt en geen gehoor krijgt, met een kluitje in het riet wordt gestuurd, naar de rechter wordt verwezen, of met een schijncompensatie wordt afgescheept, dan ontstaat woede en wantrouwen. Het gedrag van de overheid en de Alders-kongsi in de zaak Groningen blijkt “would-be governance” of “bla-bla governance” die tot doel lijkt te hebben de burger monddood te maken in plaats van te beschermen. En dat gedrag heeft gevolgen in heel Nederland: het Groningen-effect. De overheid is gewaarschuwd: wees wijs en fatsoenlijk. Bescherm de burger. Geef integere besluitvorming topprioriteit.

Auteur: Theo Labrujere
Editor: Leo Sonneveld