Veel problemen in onze samenleving worden veroorzaakt door een te grote concentratie van ‘iets’. In essentie maakt het niet uit wat dat ‘iets’ is: vervuiling, giftige stoffen, CO2, fijnstof, geld, rijkdom, macht , armoede, criminaliteit, schade, vluchtelingen, etc.. Zo’n grote concentratie veroorzaakt negatieve en ongewenste effecten, en mede omdat het natuurlijk vermogen van de omgeving om de balans te herstellen vaak niet toereikend is, nemen de nadelige gevolgen nog verder toe (vicious cycle).

Ook bij vluchtelingenproblematiek

Vertaald naar de vluchtelingenproblematiek betekent dit dat een te grote concentratie vluchtelingen voor een te lange tijd in landen als Turkije, Jordanië, en Libanon leidt tot een te grote druk en onbalans in de regio waardoor mensen verder trekken. Dit proces herhaalt zich vervolgens in de ontvangende landen: Italië, Griekenland en Hongarije. Zelfs een land als Duitsland met een grote opvangcapaciteit , en de wil om vluchtelingen met open armen te ontvangen, krijgt problemen bij een te grote concentratie van vluchtelingen. Vooral mensen die zelf het gevoel hebben in een achterstandssituatie te verkeren (werkloosheid, armoede, huisvesting, gezondheid etc.) zien vluchtelingen als concurrenten die een bedreiging vormen voor hun eigen situatie en komen in opstand. Ook de buurtbewoners met een opvangcentrum in de achtertuin zijn vaak “tegen” omdat in hun ogen hun woonsituatie verslechtert. Kijk naar Rotterdam Beverwaard en Steenbergen (waar zelfs geen sprake was van concrete plannen) of Woerden waar zelfs noodopvang al uit de hand liep door toedoen van een kleine groep tegenstanders.

Oplossing letterlijk nemen

De sleutel tot de oplossing van de vluchtelingenstroom is het wegnemen van de oorzaken die de conflicten hebben veroorzaakt en daarmee een vluchtelingenstroom op gang hebben gebracht. Dit zijn geopolitieke processen waar wij hier nu geen invloed op hebben, helaas. De oplossing die op korte termijn moet worden gevonden is opvang van mensen in nood. Het opvangbeleid is erop gericht de opvang op een aantal plaatsen te concentreren, maar zoals hiervoor betoogd werkt dat dus contraproductief. Het denkpatroon dat aan dit opvangbeleid ten grondslag ligt is kostenreductie en schaalvergroting. De oplossing van het vluchtelingenopvang moet letterlijk worden genomen: ‘verdeel’ het probleem zodanig dat de omgeving in balans blijft en je zult zien dat het oplost.

Contraproductief denkpatroon en concentratie van macht

De vraag is nu hoe we het huidige contraproductieve denkpatroon als het gaat om vluchtelingenopvang kunnen neutraliseren en ombuigen naar oplossingen die wel effectief zijn. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat goede oplossingen die door de samenleving zelf worden aangedragen serieus genomen worden zonder te verzanden in de belangen en verantwoordelijkheden van de formele stakeholders, die een concentratie van macht veroorzaken die de oplossing verhindert? Illustratief is het initiatief van Engbert Breuker waarin op 500 inwoners 1 woning voor een gezin werd geregeld inclusief inrichting en begeleiding. De verantwoordelijke instanties werken echter niet mee en de vluchtelingen zitten nog steeds niet in dat huis.

Alle stakeholders betrekken

Het zou een nuttig (en uitdagend) experiment zijn om met vertegenwoordigers van alle stakeholders, dus niet alleen de “usual suspects”, een oplossing te bedenken en deze vervolgens online breed voor te leggen aan alle groepen belanghebbenden waarbij ruimte wordt geboden voor aanvullende ideeën of wijzigingen. Via de Good Governance Monitor kan een proces worden gestart dat de verwachte effecten op alle groepen belanghebbenden in beeld brengt en ruimte biedt voor alternatieven of ideeën voor compensatie als er schade voor een groep zou ontstaan. Doelstelling is om voor alle groepen belanghebbenden tot een neutrale of aanvaardbare oplossing te komen.

Randvoorwaarden

Om het GoGoMo-proces succesvol te laten verlopen zijn onderstaande randvoorwaarden van belang:

  1. Een open houding en bereidheid om de eigen werkelijkheid ter discussie te (laten) stellen
  2. Duidelijkheid over de inhoud van het voorgenomen besluit: wat omvatten de plannen precies?
  3. College en raad nemen nog geen beslissing (anders zou het proces mosterd na de maaltijd zijn)
  4. Bereidheid van de gemeente om in woord en daad gevolg te geven aan de input van de betrokken stakeholders.

Toets in de praktijk

Op4 november 2015 had ik een oriënterend gesprek met Victor Molkenboer, burgemeester van Woerden. Hierin werd duidelijk dat aan een aantal randvoorwaarden voor een zorgvuldige en positieve uitkomst niet kan worden voldaan:

  1. Het debat wordt nationaal gevoerd en besluiten worden nationaal genomen
  2. De manier waarop dit is gebeurd heeft de burger het gevoel gegeven dat de overheid de zaak niet in de hand heeft. Dit geeft een gevoel van angst en weerstand. Molkenboer denkt dat dit alleen door middel van het persoonlijk uitwisselen van beelden over de kwestie kan worden opgelost.
  3. Het rijk stelt eisen aan het lokale opvangbeleid en daar moet de gemeente aan voldoen.
  4. Het opvangbeleid is op een specifieke manier opgetuigd en hierdoor kan er niet met alle ideeën rekening worden gehouden. In de praktijk betekent dit dat je er dan beter niet naar kunt vragen omdat dit de ontevredenheid alleen maar vergroot.

Deze punten onderstrepen dat de gemeenten in de uitvoering van hun beleid te weinig speelruimte hebben om de vluchtelingenopvang in samenwerking met alle belanghebbenden, en met name richting burgers/omwonenden, vorm te geven.

Mijn conclusie is dat het GoGoMo-proces voor dit onderwerp alleen op nationaal niveau georganiseerd kan worden of dat de onderliggende principes ‘heel houden’ of ‘heel maken’ van alle groepen belanghebbenden door de landelijke bestuurders zelf wordt toegepast. Dit zou veel van de weerstand kunnen voorkomen.