Eerste Nationale Vergadering. Foto credit:  https://commons.wikimedia.org/ Door R. Vinkeles en D. Vrijdag naar J.Bulthuis - http://www.geheugenvannederland.nl/

 

Van democratie naar integrocratie, wishful thinking of the way to go?

Op 15 maart 2017 mogen we weer naar de stembus. Iedere burger mag weer zijn democratische daad doen. En dat op een moment waarop het geloof in een goede werking van de democratie nog nooit zo laag is geweest. In Amerika, een lichtend voorbeeld voor velen waar democratie zelfs tot exportproduct was verheven, blijkt de houdbaarheidsdatum verstreken. De samenleving is er ziek van geworden. Bestrijden van symptomen helpt niet meer.

Maar wat is de oorzaak?

Door oog te hebben voor de symptomen van de staat van de democratie zonder direct te oordelen over personen, partijen en politieke posities, kunnen we een glimp opvangen van de belangrijkste oorzaak. Niet dat ik daar uitgebreid wetenschappelijk onderzoek naar heb gedaan. Maar door diep af te dalen in mezelf. Diep af te dalen tot datgene wat mensen wereldwijd in de kern gemeen hebben. Dan kom ik op een behoefte aan rechtvaardigheid. Een behoefte die, eenmaal vervuld, maakt dat mensen in vertrouwen met elkaar en met de instituties een duurzame samenleving vormen. Zonder continu op hun hoede te moeten zijn om hun belangen te beschermen en zo te verhinderen dat de volgende poot wordt uitgedraaid. Als dat al te verhinderen is. Want de politieke meerderheid beslist. De vraag is dus in welke mate onze democratie rechtvaardigheid voortbrengt en mede daardoor vertrouwen?

Politiek, wet- en regelgeving

Politiek is niets meer en niets minder dan een door de mens bedacht systeem dat wet- en regelgeving produceert. In ons democratisch bestel regeert de meerderheid: 51% of meer. Althans in theorie. Met de lage opkomstcijfers (denk aan de Europese Verkiezingen met 30-40%) blijft hier soms weinig van over. Dit resulteert in wet- en regelgeving die in het beste geval primair de belangen van de politieke meerderheid behartigt. In de praktijk betekent dit dat de belangen van de minderheid, en dat kan dus een zeer aanzienlijk deel van onze samenleving zijn, niet alleen minder of niet gediend worden, maar zelfs kunnen worden geschaad. Vaak is er geen politieke wil of moed om wet- en regelgeving die schade veroorzaakt terug te draaien, terwijl dit vanuit het oogpunt van een gevoel van rechtvaardigheid, integriteit en vertrouwen juist wel zou moeten.

Rechtvaardigheid, rechtmatigheid en integriteit

Rechtmatigheid is een juridische term, die aangeeft dat een (voorgenomen) handelwijze in overeenstemming is met de geldende wet- en regelgeving. Rechtvaardigheid is een begrip uit de ethiek en duidt meer op beleving en gevoel en is sterk verbonden met de betekenis van integriteit in de oorspronkelijke zin van heel en ongeschonden.

Doordat bij rechtmatigheid primair de overeenstemming met de geldende regels en besluiten geldt en niet de (beleefde) rechtvaardigheid van die regels en besluiten, wordt gedrag dat volgens de geldende wet rechtmatig is, in de praktijk toch vaak ervaren als onrechtvaardig. Dit maakt mensen boos. Denk aan de manier waarop de gezondheid, huizen en kwaliteit van leefomgeving van Groningers worden geschaad door (legaal) bij voortduring schade op hen af te wentelen in plaats van hen ruimhartig te compenseren en aardgaswinning te stoppen, of ten minste tot een minimum te beperken. Alle procedures en rechtszaken, samen te vatten onder ‘rechtstaat’, ten spijt. Het is de werking van de democratie die dit mogelijk heeft gemaakt en in stand houdt. Kijkend naar de ten hemel schreiende gevolgen moet hier sprake zijn van een weeffout.

Er zijn immers talloze voorbeelden van ‘rechtmatig’ handelen, die niet als rechtvaardig ervaren worden, maar die democratisch wel in stand worden gehouden:

Banksysteem

Het huidige banksysteem, dat is gebaseerd op schuld in combinatie met samengestelde rente en uitwassen kent zoals winstgevende boeterenteclausules, is goedgekeurd en wordt in stand gehouden door zittende politici terwijl het ten koste gaat van bijna de hele samenleving. Dit maakt mensen boos.

Zorgstelsel

Het huidige zorgsysteem heeft niet meer de gezondheid van de mensen in onze samenleving als uitgangspunt. De focus is verlegd naar kostenreductie en marktwerking waardoor geldelijk gewin prioriteit krijgt en de zorg niet anders dan het kind van de rekening kan worden. Het systeem werkt fraude in de hand, levert zorgverzekeraars miljarden op en gaat ten koste van de (kwaliteit van de) samenleving. Dit maakt mensen boos.

Economie

Economie om de economie met als doel groei en winstmaximalisatie maakt dat de democratische meerderheid het gewoon is gaan vinden om te produceren ten koste van:

  • het vermogen van de aarde om ons te blijven voorzien van de noodzakelijke voedings- en bouwstoffen,
  • het milieu: door toepassing van gifstoffen die ook de gezondheid van mens en dier aantasten,
  • de gemeenschap: door mensen te ontslaan zodat bedrijven goedkoper kunnen produceren in landen waar lagere sociale voorzieningen zijn en de kosten voor werkloosheidsuitkeringen ten laste van de gemeenschap worden gebracht.

Bovenstaande voorbeelden maken mensen boos en wijzen in de richting dat gevoel van rechtvaardigheid sterk verbonden is met de oorspronkelijke betekenis van integriteit: heel en ongeschonden laten. Een handelwijze ten koste van iets of iemand tast de integriteit aan en voelt daarom vaak als onrechtvaardig. Gecombineerd met een gevoel van machteloosheid zit er in het huidige systeem niets anders op dan te kiezen voor politici die de frustraties benoemen en beloven anderen dan jijzelf te schaden. En daarmee wordt het probleem op zijn best tijdelijk verschoven.

Wat is er nodig?

De kern van wat nodig is? Integriteit in de oorspronkelijke betekenis van heel houden of heel maken integraal gaan toepassen. Dit kan door alle wetten op het punt van integriteit te toetsen en waar nodig te herzien.

Om te komen tot een samenleving die beleefd gaat worden als rechtvaardig, zal het verminderen van regels door deregulering moeten worden aangevuld met een integriteitstoets als leidend principe voor de integriteit van wet- en regelgeving. Door deze integriteitstoets in alle situaties toe te passen weet iedereen vooraf waar hij of zij aan toe is. Een overheid, bedrijf of individuele burger die een ander schade toebrengt zal dit minimaal moeten compenseren en er nooit mee weg kunnen komen. Dus ook niet als dit volgens de wet wel zou zijn toegestaan. Concreet betekent het dat bewust of onbewust schade toebrengen, net als misdaad, principieel nooit mag en zal lonen.

De integrocratie

Bij brede omarming in onze samenleving van deze principes zou een integrocratie ontstaan, als fundament voor een goed en duurzaam werkende democratie. Vanuit de betekenis van ‘heel en ongeschonden’ betekent het dat niet de meerderheid van een gekozen vertegenwoordiging van de burgers beslist (democratie) ongeacht de effecten van de beslissing. Maar dat het, vanuit het besef dat voor herstel van vertrouwen in de democratie en de politiek, mens, dier, milieu en aarde inclusief toekomstige generaties heel en ongeschonden moeten worden gelaten. Schade wordt voorkomen door de besluitvorming te baseren op de gezamenlijke beoordeling van effecten die een keuze op alle stakeholders hebben. Inherent is dat systemen en wet- en regelgeving die wel rechtmatig zijn, maar schade toebrengen en daarom niet integer zijn, gerepareerd moeten worden zodat deze weer heelheid bevorderen. Het terugdraaien van destructieve systemen en praktijken komt niet voor compensatie in aanmerking.

Herstel van schade en het voorkomen daarvan, herstelt vertrouwen. Politieke akkoorden op basis van (wisselende) democratische meerderheden met beleid ten koste van ‘anderen’ vergroot wantrouwen en boosheid.

Alle stakeholders

Integrocratische besluitvorming is impact en proces gedreven. Het besluit laat alle belanghebbenden heel en ongeschonden (heel laten en heel maken). Net als democratische- of sociocratische besluitvorming kan dit type besluitvorming op ieder niveau worden toegepast. De politiek leert op deze manier om niet zichzelf en haar electoraat, maar de samenleving als geheel te dienen. Onze maatschappij komt op een positieve manier tot leven door actieve participatie van veel meer mensen en door herstel van vertrouwen. Iedereen voelt zich gesteund in plaats van buitengesloten of gedupeerd, met uitzondering van hen die lucratieve praktijken ten koste van anderen zien verdwijnen. Integrocratische besluitvorming is the way to go en geen wishful thinking.

Voor degenen die zichzelf als realist zien, kan dit overkomen als een utopie. Maar deze realisten zijn zich vaak onvoldoende bewust dat het juist hun eigen zogenaamde nuchterheid en belemmerende overtuigingen zijn die maken dat het huidige systeem in stand wordt gehouden. Met alle gevolgen van dien.

Meer weten? Lees Heel, persoonlijke en bestuurlijke integriteit in vijf stappen. U kunt ons ook een mailtje sturen, dan ontvangt u Heel per mail retour.